اخلاق خانوادگی

مهم‌ترین و عینی‌ترین مصداق اخلاق معاشرت، اخلاق خانوادگی و خویشاوندی است. مقصود از خانواده یا خانوار، مجموعه افرادی است مانند پدر و مادر و فرزندان که در یک اقامتگاه زندگی می‌کنند؛ با یکدیگر هم‌خرج هستند و معمولاً باهم غذا می‌خورند. 

در نهاد خانواده، هریک از اعضای آن، مسئولیت یا مسئولیت‌هایی برعهده دارند. از باب مثال، تأمین امنیت اخلاقی و روحی همسر و دیگر اعضای خانواده بر عهده پدر است. براساس آموزه‌های اخلاقی اسلام، او باید برخوردار از صفت غیرت باشد که همان دغدغه خاطر و احساس مسئولیت در نگهبانی از بنیان‌های اخلاقی و دینی خانواده و حراست از مال و آبرو است. در حدیثی از پیامبر اسلام(ص) آمده است:

«پدرم ابراهیم(ع) مرد غیرتمندی بود و من از او غیرتمندترم؛ خداوند به خاک بمالد بینی مومنی که غیرتمند نباشد!»(حرّعاملی، وسائل‌الشیعه، ج14، ص109) نیز به نقل از آن حضرت می‌خوانیم:

«چنانکه مردی در خانه خود امری منافی عفت ببیند و به غیرت نیاید، خداوند مرغی به نام قفندر می‌فرستند که چهل روز بر خانه او می‌نشیند و فریاد می‌کند که خدا غیرتمند است و هر غیرتمندی را دوست دارد. اگر آن مرد به غیرت آمد و کار منافی عفت را از خود دور نمود که هیچ، وگرنه پرواز می‌کند و بر سر او می‌نشیند و فریادزنان پرهای خود را برچشم‌های او می‌زند و می‌پرد و پس از آن، خداوند روح ایمان را از آن مرد می‌برد و فرشتگان او را «دیّوث» می‌نامند!»(کلینی، اصول‌کافی، ج5، ص536)

در این روایت، تعبیراتی به کار رفته که ممکن است برای ما چندان ملموس و شناخته شده نباشد، اما به هرحال براساس مضمون کلی آن، خواست مؤکد خداوند این است که کانون خانواده، از انحراف و فساد مصون بماند، و این مهم به هیچ‌روی مورد تهدید هوس‌بازان قرار نگیرد. چنانچه خانواده به هشدارهای دینی و اخلاقی در این باب اهمیت ندهد، پس از مدتی کوتاه، بنیان اخلاق و اصول ایمان آن فرو می‌پاشد.

از این‌رو باید پدران در کنار تأمین نیازهای مادی و معنوی همسر و فرزندان، مراقب وضعیت فرهنگی و اخلاقی آنان نیز باشند و از وقوع گناه در محیط خانواده جلوگیری کنند. خداوند خطاب به مومنان، همین وظیفه را به آنان گوشزد می‌کند:

«خود و خانواده خویش را از آتش حفظ نمایید.»(تحریم، 5)

گفتنی است با توجه به عام‌بودن تکلیف امر به معروف و نهی از منکر، زن نیز نسبت به اخلاق و رفتار نادرست همسر خود مسئول است. پیامبر گرامی اسلام(ص) در همین باب می‌فرماید: «مرد نگهبان خانواده خود... و زن نگهبان مال شوهر است و نسبت به او مسئولیت دارد.»(نوری، حسین، مستدرک‌الوسائل، ج14، ص248)

روزی آن حضرت نگرانی خود را نسبت به بی‌مسئولیتی برخی خانواده‌ها در دوران پس از خود ابراز داشت و خطاب به گروهی از مسلمانان فرمود: «چگونه خواهید بود روزگاری که زنان‌تان فاسد شوند و جوانان‌تان گناهکار و فاسق گردند {و} امر به معروف و نهی از منکر نمایید؟! عرض شد: ای رسول خدا! آیا چنین روزگاری در راه خواهد بود؟ فرمود: آری و بدتر از آن! چگونه خواهید بود در روزگاری که به منکر و گناه امر کنید و از خوبی و معروف نهی نمایید؟ پرسیده شد: یا رسول‌الله! آیا چنین می‌شود؟ فرمود: آری و بدتر از آن! چگونه خواهید بود روزگاری که خوبی در نظرتان بد و منکر شود و بدی، خوب و معروف گردد؟!»(طبرسی، ابوالفضل، مشکاه‌الانوار، ص49)

احترام متقابل میان والدین و فرزندان

والدین موظف‌اند به‌منظور فراهم‌آوردن زمینه‌های رشد کمال فرزندان و آماده نمودن آنان برای پذیرش مسئولیت‌های فردی و اجتماعی، به شخصیت آنان احترام نهاده، مهر و محبت خود را به آنان با اکراه همراه نمایند. پیامبر اسلام(ص) خطاب به مسلمانان فرمود: «فرزندان خود را اکراه و احترام کنید و به آنان آداب نیک بیاموزید.»(نوری، حسین، پیشین، ج15، ص168)

در بیانی دیگر از آن حضرت چنین آمده است: «هرگاه پدر به فرزند خود بنگرد و او را شاد و مسرور نماید، خداوند به او در برابر این عمل، پاداش یک بنده آزاد کردن خواهد داد.»(طبرسی، حسن‌بن فضل، مکارم‌الاخلاق، ص220)

در مقابل فرزندان نیز می‌باید به والدین خود احترام بگذارند و در اکرام آنان بکوشند؛ چنانکه از رسول خدا(ص) پرسیدند: چه کسی بزرگترین حق را بر آدمی دارد؟ فرمود: پدر و مادر.(همان، ص158)

درباره رفتار اخلاقی شهید آیت‌الله سید محمدباقر صدر نوشته‌اند:

آن شهید با مادر خود رفتاری بسیار متواضعانه و همراه با اجلال و تکریم داشت و با کمال خضوع با او رفتار می‌کرد؛ به‌گونه‌ای که قلب مادرش را شاد می‌نمود و او همیشه به‌خاطر داشتن چنین فرزندی شکرگزار خداوند بود. وقتی آن شهید وارد خانه می‌شد، پیش از هرچیز به مادر خود سلام می‌کرد و نزد او می‌رفت تا خم‌شده، دستش را ببوسد و احوال او را جویا شود و موقع خداحافظی نیز بوسیدن دست مادر و تواضع با او و التماس دعا از او را فراموش نمی‌کرد و همیشه برای رضایت مادر و کمک کردن به او تلاش می‌کرد.»(روزنامه جمهورس اسلامی،21/1/82)

اهتمام به تربیت فرزندان

براساس آنچه عالمان اخلاق و دانشمندان تعلیم و تربیت گفته‌اند، می‌توان «تربیت» را فراهم آوردن زمینه برای پرورش استعدادهای درونی یک موجود و به‌ظهور رسانیدن توانمندی‌های بالقوه آن دانست. به‌همین سال، تربیت انسان نیز عبارت است از فراهم نمودن شرایط لازم برای ظهور استعدادها و شکوفایی توانمندی‌های بالقوه او به‌منظور رسیدن به زندگی مطلوب.

از آنجا که تربیت همه استعدادها و امکانات بالقوه انسان را در برمی‌گیرد، تفاوت آن با «تعلیم» روشن می‌شود. توضیح اینکه، تعلیم تنها به فراهم آوردن زمینه و شرایط لازم برای رشد و شکوفایی استعدادهای ذهنی اطلاق می‌شود. به‌دیگر سخن، می‌توان تعلیم را بخشی از تربیت و به‌معنای پرورش بعد فکری انسان دانست. به هر روی، والدین افزون بر وظیفه تعلیم، مسئولیت تربیت فرزندان و آراستن آنان به کمالات اخلاقی و آداب اجتماعی را نیز برعهده دارند.

پیامبر گرامی اسلام(ص) در اندرزی به علی(ع) فرمود: «ای علی! حق فرزند بر پدرش این است که برای او اسم نیک انتخاب کند؛ خوب تربیتش نماید و او را در جایگاه شایسته قرار دهد.»(علامه مجلسی، بحارالانوار، ج74، ص60)

می‌توان آشنا نمودن فرزندان با احکام و وظایف دینی را نیز بر همین اساس ارزیابی نمود؛ امری که متأسفانه به‌ندرت مورد توجه قرار می‌گیرد. نقل شده است که روزی پیامبر(ص) به برخی کودکان نظر افکند و فرمود:

«وای بر کودکان آخرالزمان از رفتار پدرانشان! عرض شد: از پدران مشرک آن‌ها؟ فرمود: نه، از پدران مسلمان‌شان که چیزی از وظایف دینی به آن‌ها یاد نمی‌دهند و اگر فرزندان خود در پی فراگیری بروند، منع‌شان کنند و تنها به این دل‌خوش‌اند که آنان اندکی درآمد مالی داشته باشند. سپس فرمود: من از این پدران بری و بیزارم و آنان نیز از من!»(شعیری، جامع‌الاخبار، ص106)

 

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)
  • آخرین ویرایش در یکشنبه, 20 مرداد 1398 16:05
  • اندازه قلم
محتوای بیشتر در این بخش: « اخلاق جنسی اخلاق خویشاوندی »

خانواده اسلامی

پایگاه خانواده اسلامی، رهیافتی نو به الگوی خانواده مسلمان و جامعه اسلامی

خانواده اسلامی مهم ترین نقش آفرین در ساختن تمدن نوین اسلامی است. از این رو هدف این مجموعه ارائه الگوی کاملی از خانواده اسلامی به منظور ایجاد، تحکیم و تکامل خانواده در تمامی عرصه ها از طریق ارائه و بررسی رهنمودهای معصومین (علیهم السلام) و سیره عملی ایشان است.

ارتباط با ما